Datagedreven vergroenen in de praktijk: pilot in Dronten uitgelegd

Gemeenten hebben mooie ambities voor klimaatadaptatie, biodiversiteit en het vergroten van de kwaliteit van de leefomgeving. Groenvoorzieningen - vooral bomen - spelen hierin een belangrijke rol. Hoe realiseer je deze ambities met oog voor groennormen, beleidsdoelen en beschikbare ruimte?

Vanuit het programma Datagedreven assetmanagement is een verkenning gestart naar de haalbaarheid van vergroening in de openbare ruimte, met de gemeente Dronten als praktijkomgeving om inzichten te ontwikkelen en te toetsen. "Bij een boom planten komt meer kijken dan je denkt. Juist door het in Dronten concreet door te rekenen, werd zichtbaar hoeveel factoren een rol spelen bij het bepalen van geschikte plantlocaties", vertelt Cathy de Jongh, kenniswerker Groen en Klimaatadaptatie bij CROW.

In de pilot is eerst het bestaande groen in Dronten in kaart gebracht in relatie tot relevante groennormen. Denk aan de 3-30-300-regel (3 bomen in zicht, 30% boombedekking in elke wijk en binnen 300 meter een park) en de Landelijke Bomennorm (het aantal kubieke meter boomkroonvolume).

Al deze gegevens en data zijn inzichtelijk gemaakt in een Digital Twin: een virtuele 3D-weergave van de huidige situatie van de gemeente, waarmee ook scenario’s gesimuleerd kunnen worden, voordat ze in werkelijkheid worden toegepast. Daardoor werd niet alleen zichtbaar hoe het groen er op wijkniveau voorstaat, maar ook wat er extra nodig is om ambities te realiseren.

Je wilt als gemeente vergroenen, maar waar plant je nieuwe bomen? In de praktijk bepalen betrokken medewerkers die ruimte vaak op basis van ervaring en inschatting. Ze kiezen bijvoorbeeld een wijk die al op hun netvlies staat, terwijl op basis van analyse een andere wijk de vergroening harder nodig heeft. Of het lijkt op het oog een mooie plek, maar dan blijken er kabels of leidingen in de grond te liggen.

De pilot in Dronten liet zien dat een objectieve, gestandaardiseerde en datagedreven aanpak helpt om ambities waar te maken en efficiënt én toekomstbestendig te werken. Daarbij wordt ook de relatie gelegd met andere assets in de openbare ruimte.

Een enthousiaste projectgroep onderzocht samen met professionals van de gemeente Dronten hoe je de mogelijkheden voor meer bomen in de openbare ruimte bepaalt op basis van objectieve data. Medewerkers met praktijkervaring in beleid en uitvoering leverden input en toetsten de ontwikkelde werkwijze.

In samenwerking met Tygron (ontwikkelaar van softwaretechnologie) is dit vertaald naar rekenregels binnen een Digital Twin-omgeving. Zo ontstond een algemeen toepasbaar rekenmodel dat andere gemeenten kunnen vullen met hun eigen data.

"De inzichten en werkwijze die we in Dronten hebben ontwikkeld, stellen andere gemeenten in staat om direct aan de slag te gaan", zegt Cathy de Jongh. Dit past bij wat de sector van CROW gewend is: praktische kennis direct toepasbaar maken.

In de pilot werd zichtbaar waar nieuwe bomen planten mogelijk is wanneer alle relevante objecten in de openbare ruimte in samenhang worden bekeken. John Joosten, vanuit Geonaut betrokken als projectleider, licht toe: "In de Digital Twin zie je niet alleen bomen, maar ook kabels, leidingen, lichtmasten en bebouwing. Waar is ruimte, waar ‘botst’ het en waar kun je ruimte creëren? Daarbij is rekening gehouden met het feit dat bomen zowel ondergronds als bovengronds ruimte innemen én groeien gedurende hun levensduur."

Zo is bijvoorbeeld doorgerekend welke ruimte een boom nodig heeft om er 80 jaar gezond te groeien. Is er ondergronds voldoende doorwortelbare ruimte beschikbaar (volume voor de wortels om te groeien) en bovengronds voldoende ruimte voor het boomkroonvolume?

"Zo voorkom je dat wortels zich om datakabels wikkelen", gaat John Joosten verder. "Of dat een nu nog klein boompje straks in volle grootte te dicht bij een lantaarnpaal staat, waardoor die niet meer voldoende licht biedt."

Verder gaf de pilot inzicht in waar extra ruimte voor nieuwe bomen gemaakt kan worden. Zo bracht ingenieursbureau Sweco expertise in met analyses op het verwijderen van verharding die geen functie heeft. Daarnaast zijn aanvullende maatregelen en technieken verkend, zoals wortelgeleiding (panelen die wortels dieper de grond in leiden). Dit is overigens ook interessant in het kader van de vervangingsopgave.

Het planten van een boom staat niet op zichzelf, maar raakt allerlei andere beleidsthema’s en functies in de openbare ruimte. De pilot in Dronten onderstreept daarom het belang van een objectieve, gestandaardiseerde en datagedreven aanpak.

Door keuzes visueel en transparant te maken in een Digital Twin ontstaat een stevig fundament voor integrale, toekomstbestendige en goed te verantwoorden besluiten. Ook als het gaat om kosten voor aanleg en onderhoud.

Daarnaast bleek dat keuzes vanuit groenperspectief eenvoudiger uit te leggen zijn aan collega’s van andere vakdisciplines én aan bewoners die vragen stellen over het groen in hun woonomgeving. Werken op een gestandaardiseerde manier heeft bovendien als voordeel dat data objectief te vergelijken zijn met andere gemeenten.

De pilot maakte duidelijk dat het samenbrengen van alle relevante data niet alleen helpt bij het plannen van nieuwe bomen, maar ook bij het beter incalculeren van beheerrisico’s. Bijvoorbeeld waar bomen onder de huidige normen te dicht bij kabels en leidingen staan en voor problemen kunnen zorgen.

"Door datagedreven te werken houd je als gemeente de regie in eigen hand", besluit John Joosten. Omdat transparant is wat inzichtelijk wordt gemaakt in de Digital Twin, kunnen beleidsmedewerkers makkelijker vragen van bestuurders beantwoorden, bijvoorbeeld over consequenties of kosten van bepaalde keuzes.

• CROW | Duurzaam groen
  CROW | Datagedreven Assetmanagement