Shared Space en gedrag in stationsgebieden 29 mrt 2016

    Meer en meer worden stationsgebieden (weer) tot de in- en uitgang van steden benoemd en ook zo ingericht. Grote steden in Nederland krijgen nieuwe stations. Ook in het buitenland is deze ontwikkeling aan de gang. Interessante vraag is waarom stationsgebieden zonder precieze regeling en met een vrije beweging van mensen succesvol zijn.

    Dit succes komt door het gedrag van de mensen.  Het beleid is jarenlang gericht geweest op scheiding van verkeerssoorten. Dat was veilig en overzichtelijk. Het systeem zou beter zijn dan de mensen in het beoordelen welk gedrag het beste was. Daarbij kwam dat het systeem orde nodig heeft en het menselijk gedrag kennelijk kan omgaan met een soort fuzzy logic.

    Entree van een stad

    De hoofdfunctie van entree is bij de meeste reizigers de gebruikelijke functie. Een functie die belangrijk is en geen obstakel mag zijn. Dat betekent een gedrag dat we kunnen karakteriseren als enigszins slordig, haastig en met niet al te veel oog voor fraaie omgeving. De inrichting moet dus functioneel zijn voor deze behoefte. Bij dat slordige en haastige gedrag past weinig ordening en regeling. We moeten ons als inrichters en ontwerpers er van bewust zijn dat individuen zich gedragen met een eigen doel en haast is kenmerkend voor dat gedrag. Deze reizigers hebben behoefte aan een goed aangegeven snelste weg, zonder te veel afleiding van andere zaken. Een voorbeeld hiervan is de  inrichting voor voetgangers en fietsers van het gebied aan de noordzijde van Amsterdam CS.

    Een voorbeeldje dat aangeeft bij welk gedrag welk ontwerp hoort: de fietsenstalling bij station Groningen. Er in en er uit gaat langs één doorgaande route en dan ook nog eens voorzien van daglicht. Zó laat je je fiets achter, bijna achteloos. Onderweg naar je volgende doel. Dus niet een kelder in, fiets parkeren en te voet weer de kelder langs de zelfde weg uit.

    Pieter1.jpg

    Stations liggen doorgaans centraal in de stad. Stations en de gebieden er omheen krijgen als een synergie-effect steeds meer functies. Het zijn hubs voor openbaar vervoer, de uitwisseling tussen ov en particulier vervoer vindt er plaats en veel functies zijn gericht op het – soms maar kort – verblijven.

    Visitekaartje

    Een stationslocatie is in potentie ook een belangrijk stedelijk visitekaartje. Een station kan verleiden met een eerste indruk. En dat kan maar beter meteen goed worden gedaan. (Wouter Jan Verheul, 2015) Door de ontwikkeling en vernieuwing van stations in Nederland krijgen ook de gebieden rond de stations vaak een sterke impuls tot vernieuwing. De nieuwe stationsgebieden zijn van strategische betekenis voor grote steden. (idem)

    Shared Space begon als een verkeersoplossing, maar krijgt steeds meer een functie in een totale ruimtelijke ontwikkeling. Hier is veel aandacht voor, omdat die ontwikkeling vaak samengaat met positieve economische effecten van het gebied.

    Transit-oriented development (TOD) of knooppuntontwikkeling is het bundelen van ruimtelijke ontwikkelingen nabij openbaar vervoersknooppunten. Op deze manier vindt er integrale gebiedsontwikkeling plaats waarin verschillende functies (wonen, werken, winkels) en modaliteiten (ov, fiets, auto) samenkomen. (Tan, Koster en Hoogerbrugge, 2013)

    Economische effecten

    We zien dat er positieve economische gevolgen zijn als de functies gemengd kunnen worden. Diverse publicaties concluderen dat de economische effecten positief of meetbaar zijn. Helaas is er nog te weinig onderzoek voorradig dat speciaal zowel de voor- als de na-situatie in economisch opzicht in kaart brengt. Probleem is daarbij vooral dat profijt ook beïnvloed wordt door economische ontwikkelingen die elders plaatsvinden, en evengoed van macro-economische effecten. Zowel Ljubljana (Blaz Lokar, 2015)als in New York (Janet Sadiq Khan, Adelaide 2014) rapporteren over de toegenomen verkoop in winkels direct gelegen aan volgens Shared Space ingerichte locaties. In een onderzoek, uitgevoerd met een ruime tussentijd in Mission District in San Francisco, wordt vermeld: Sixty-six percent of the merchants believe that the bike lanes have had a generally positive impact on their business and/or sales, and the same percentage would support more traffic calming on Valencia Street. Thirty-seven percent of merchants reported that the bike lanes have increased their sales. Seventy-three percent thought that the bike lanes have made the street more attractive (Emily Drennen, 2003).

    Van communicatie naar verkeersruimte en terug

    De ruimte in stationsgebieden is meestal beperkt, terwijl de intensiteit van het gebruik hoog is; ideale omstandigheden voor het ontwikkelen van ideeën over de inrichting van de openbare ruimte.

    Pieter2.jpg

    Meestal was de ruimte voor en achter stations vooral ingericht als een verkeersruimte.  Begrijpelijk, maar dat vervoer maakte ook dat de ruimte steeds meer het humane en sociale karakter begon te verliezen. Een plaats van ontmoeting met nauwelijks gemotoriseerd verkeer, maakte sociale interactie mogelijk. Snelheden van de diverse methoden van vervoer waren ongeveer hetzelfde. De ruimte was vroeger nog niet beperkt, zodat er plek was voor openbaar groen.
    Pieter3.jpg

    Wachten op een station was ooit aangenaam, maar met de toename van verkeer en van snelheden werd de ruimte steeds meer een verkeersruimte. Soorten verkeer werden, vrees voor ongelukken werd het hoofdmotief en vervolgens ook de noodzaak voor snelle doorstroming. Wegbeheerders wilden geen verantwoordelijkheid dragen voor het niet geregeld zijn van de afwikkeling van de verkeersstromen. Regels, borden en elk z’n eigen plaats of baan, werd de hoofddoelstelling. In deze twee illustraties is te zien dat het stationsgebied van Leeuwarden daaraan niet is ontkomen. Het systeem diende te regelen, niet de gebruiker van de openbare ruimte. Communicatie met elkaar werd ondergeschikt aan communicatie met het systeem.

    Pieter3.png

    Amsterdam, Aken, Leeuwarden, Leiden, Rotterdam en recentelijk Arnhem en Den Haag brachten de communicatie weer terug.

    Ljubljana

    Hoewel stationsgebieden bij uitstek de plekken zijn waar zich veel functies in de openbare ruimte voordoen, zijn er ook andere plekken in de stad te vinden die meer functies in zich bergen dan alleen de vervoersfunctie.

    Pieter4.jpg

    Een voorbeeld is Ljubljana, hoofdstad van Slovenië, een historisch en fraai stadsbeeld, geconcentreerd gebouwd tussen  een imposante berg en een groot stadspark. Een drukke straat (Slovenska Cesta) met tweemaal twee rijbanen scheidde dit stadscentrum van het park. Verkeerstellingen wezen uit dat er zoveel verkeer was dat eigenlijk tweemaal drie (!) banen nodig waren. Te midden van heftige discussies mocht ik een workshop geven aan politici en deskundigen over de mogelijkheid van andere oplossingen. In een workshop telden we ter plaatse  het verkeer en kwamen al snel tot de conclusie dat er meer verkeer is dan alleen auto’s. De trottoirs waren ook vol en voetgangers probeerden af en toe massaal de overkant te bereiken. Er was al een superbrede zebra aangelegd tussen het drukke stadscentrum aan de ene kant en het park aan de andere kant.

    Pieter5.jpg

    Na een aantal jaren en waarschijnlijk veel discussie is besloten om de oorspronkelijke plannen juist af te schalen naar een baan waar menoveral kan oversteken. De trottoirs konden worden verbreed en het verblijf is weer aangenaam geworden. De stad lijkt trots te zijn op deze veranderingen. Ondanks de sterke afname van gemotoriseerd verkeer is er geen sprake gebleken van verplaatsing van de verkeersproblemen.  

    Pieter6.jpg

    Waar laat je de auto?

    Een probleem dat vaak wordt genoemd in de discussies over wel of niet Shared Space toepassen, is waar het autoverkeer moet blijven. Dit probleem wordt onderkend door in de condities voor het realiseren van Shared Space altijd te bezien of er alternatieven zijn voor het gemotoriseerde verkeer. Dat hoeft echt niet de kortste of snelste weg te zijn, als het er maar is. We zien dan dat verkeer echt niet de route dóór de publieke hoeft te nemen, een andere weg vindt. Autoverkeer dat doorgaans over Times Square reed, bleek met gemak andere wegen te vinden, zonder dat dit leidde tot congesties. Hetzelfde geldt nu voor het genoemde project in Ljubljana. Evaluaties van een project in Sneek geven ook aan dat het aanvankelijke oponthoud door verkeerslichten, verleden tijd was na de inrichting als een Shared Space omgeving.

    Leeuwarden

    Het stationsgebied Leeuwarden wordt binnenkort ook deels ingericht als een Shared Space gebied. Daarbij zal een deel van het doorgaande gemotoriseerde verkeer verdwijnen. Immers, de weg die doorgaand verkeer een doorgang bood zal plaats maken voor een gebied voor álle mensen. De gemeente heeft dit aangedurfd en evaluaties zullen moeten uitwijzen of gebeurt wat we verwachten. Dit stationsgebied zal veel meer dan vroeger de entree vormen van de stad. Het wordt de rode loper naar het centrum. Gereed in 2018 als Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa zal zijn. Het Kenniscentrum Shared Space is betrokken bij de voorbereidingen en doet alvast de nulmeting met het oog op latere evaluatie.

    Pieter7.jpg

    Amsterdam

    Amsterdam heeft na heftige discussie besloten om het stationsgebied aan de noordkant van het Centraal Station, een soort van Shared Space inrichting te geven. Dat wil zeggen dat voetgangers en fietsverkeer hier mengen, in plaats van elk een eigen en gescheiden verkeersruimte te hebben Autoverkeer gaat onder het station door en de bussen zijn een niveau hoger achter het station geplaatst. Er is een groot aanbod van voetgangers en fietsers die in meerderheid slechts de kortste route willen en daarbij gehaast zijn. De keuze voor het weglaten van de verschillende verkeersregelingen is gedurfd. De aanvankelijke verwachtingen van veel conflicten door de vaak hoge snelheden van fietsers en de haast van voetgangers om de ponten te bereiken lijken voorlopig niet uit te komen. Precieze observaties en een goede evaluatie zal moeten uitwijzen hoe dit gebied wordt gebruikt.

    Pieter8.jpg

    Mocht dit slagen dan kan ook gesteld worden dat Shared Space niet alleen een 'leuk ideetje is voor wat dorpjes in Friesland'. Ook de ruimte aan de stadskant van het CS heeft de uitstraling van een Shared Space-gebied gekregen. Het is ongelooflijk om te zien hoe mensen op een natuurlijke manier hun trams bereiken, gedrag dat alleen mogelijk bleek door de terughoudendheid van de inrichters van traditionele verkeersomgevingen. Wij en Amsterdam durven het aan om op plaatsen met een hoog verkeersaanbod verkeersoorten te mengen en de gebruikers meer de verantwoordelijkheid te geven voor veiligheid in plaats van te vertrouwen op het verkeerssysteem.
    Pieter9.jpg

    Ook Aken heeft zijn stationsgebied de uitstraling gegeven van een publieke in plaats van een verkeersruimte. De trams rijden nog wel over het plein en oversteken is met lichten geregeld, maar de wijze waarop het publiek deze ruimte gebruikt is geheel natuurlijk gedrag. Helaas is er geen evaluatie, maar tot nu toe zien we geen aanwijzingen dat de inrichting van deze ruimte weer wordt teruggedraaid. 

    Pieter9a.png

    Gedrag in openbare ruimte

    Gedrag van de gebruikers van de openbare ruimte is de belangrijkste conditie waar rekening mee moet worden gehouden. Dit gedrag kan gestuurd worden door de inrichting, maar slechts in zekere mate. De ontwerper moet zijn of haar beperkingen daarin kennen. Plaatsen met veel uitwisseling en functies zijn het geschiktst. Het is nodig om af te leren dat we stromen van gebruikers van de openbare ruimte kunnen leiden met geboden en verboden, met verkeerslichten en borden. Stationsgebieden lenen zich bij uitstek voor toepassing van Shared Space. Diverse functies zijn vaak al aanwezig, maar we zien dat de inrichting van een gebied zich vaak zodanig ontwikkelt dat het aantal functies toeneemt. Nader onderzoek naar de economische effecten is wel nodig; het maakt Shared Space meer acceptabel en overtuigt beslissers. De waarde van die gebieden zal kunnen toenemen door het in acht nemen van al deze factoren.
    Een stationsgebied dat door z’n inrichting het gedrag van de gebruikers verleidt tot respect voor de ruimte en voor elkaar zal maken dat het station niet alleen een passage is, maar een gebied waar de gebruikers zich welkom voelen en willen verblijven.

    Pieter de Haan
    Kenniscentrum Shared Space
    Leeuwarden
    P.de.haan@nhl.nl

    http://www.gebiedsontwikkeling.nu/artikel/16219-placemaking-op-knooppunten-stations-als-stedelijke-visitekaartjes

    http://www.platform31.nl/publicaties/knooppuntontwikkeling-in-nederland
    Economic Effects of Traffic Calming on Urban Small Businesses
    , (Emily Drennen, 2003 Report, San Francisco Transport Agency)
        
    .
     

     

Reacties

Rien
Mooie beschouwing van ontwikkelingen op het gebied van Shared Space. Bij stationsomgevingen zijn traditioneel veel infrastructurele maatregelen zodat een wirwar aan borden en belijning ontstaat. Dit komt het overzicht en de veiligheid niet ten goede. De benadering vanuit Shared Space blijft interessant voor veel duurzame oplossingen waarbij de techniek meer naar de achtergrond kan. Gedrag blijft een sleutel voor veiligheid.
1-4-2016 22:14:56

© Copyright 2014 CROW