Onderweg naar morgen. Mobiliteit in transitie.  24 feb 2016

    In 1896 verschenen in Nederland de eerste twee auto’s op de weg. Vanaf dat moment verstoorden auto’s in toenemende mate het verkeer van paarden en fietsen, om het ten slotte volledig te domineren. Het heeft onze kijk op mobiliteit en onze manier van verplaatsen ingrijpend veranderd.

    FotoGerard1.jpg

    Nu, 120 jaar later, staan we aan de vooravond van een soortgelijke omwenteling. De opmars van de technologie laat ook de mobiliteit niet ongemoeid. Auto’s, vrachtwagens , openbaar vervoer en fietsen worden met elkaar verbonden en gaan met elkaar en met de weg communiceren, zonder tussenkomst van bestuurders. De zelfrijdende auto is één van de concepten die model staat voor een toekomst die met ongekende snelheid op ons afkomt.

    Technici hebben wel eens het idee dat huidige verkeersdeelnemers eenvoudig te ‘updaten´ zijn naar enthousiaste ITS- en C-ITSgebruikers*. Een snel veranderende wereld is echter ook vol onzekerheid en wantrouwen. Een te eenzijdige focus op de techniek kan daarom contraproductief worden. Deze blog gaat over verandering, transitie en technologie, maar vooral over de mens als onderbelichte schakel daartussen. Om goed te begrijpen in wat voor een tijd we eigenlijk leven, neem ik je eerst even mee naar een van de mooiste plekjes op aarde.

    Psychologische aardverschuivingen

    Een van de meest bijzondere landschappen op IJsland  is te vinden bij Þingvellir. Het is de scheidslijn tussen het Noord-Amerikaanse en het Euraziatische continent. Door zogeheten ‘tektonische bewegingen’ drijft IJsland hier schoksgewijs met een gemiddelde snelheid van 1 à 2 centimeter per jaar uit elkaar. Je vindt hier diepe kloven met ijskoud, helder water gevoed vanuit ondergrondse bronnen, barsten, watervallen, verzakkingen en breukvlakken. De bijzondere akoestiek op deze plek is al sinds de oudheid door IJslanders benut; er werden vetes beslecht, nieuwtjes verspreid, nieuwe wetten uitgesproken en het parlement kwam er bijeen.

    FotoGerard2.JPG

    Dat dit schitterende nationale park een metafoor is voor onze huidige tijd, werd me duidelijk na het bijwonen van een lezing van professor Rotmans, hoogleraar transitiemanagement aan de Erasmus Universiteit. In zijn visie leven we momenteel in een verandering van tijdperken. Net als de continenten op Þingvellir, schuren momenteel wezenlijk verschillende tijdperken langs elkaar. Met alle bijbehorende psychologische ‘kloven, barsten en breukvlakken’. De scheuren in het psychologische landschap heten ‘angst’, ’twijfel’, ‘onzekerheid’, maar tegelijk ook ‘mogelijkheden,’ en ‘verwachtingen.’  Net als bij Þingvellir, kunnen we daar het beste maar van genieten en de kansen die het biedt aangrijpen. En kansen biedt het! Want alleen in zulke chaotische en onzekere situaties zijn mensen bereid hun gedrag fundamenteel te veranderen. Dat is immers de enige manier om op termijn alles weer te kunnen overzien.

    Veranderen van automatische piloot

    Terwijl iedereen zo zijn eigen mening heeft over van alles en nog wat, delen we met z’n allen een set van aannames en denkbeelden waarmee we de wereld bezien. Deze paradigma’s vormen zogezegd onze ‘collectieve automatische piloot.’ Toch hebben zelfs paradigma’s een beperkte houdbaarheidsdatum.  Omdat de wereld om ons heen verandert, blijken vertrouwde paradigma’s op een gegeven moment gewoon niet meer te passen. Zo heeft de opkomst van social media bijgedragen aan een paradigmashift van ‘productie naar co-operatie’, van ‘profijt naar beleving’, van ‘bezit naar gebruik’ en van ‘ik naar wij.’  Waar paradigma’s kantelen, volgt ons gedrag en vice versa.

    FotoGerard2.jpeg
    Als 20% van de mensen de vernieuwing accepteert, zo betoogt Rotmans op de foto hierboven, volgt de overige 80% vanzelf. Het kantelpunt is dan bereikt. Sommige technologische vernieuwingen in het verkeer naderen het kantelpunt, of zijn het al gepasseerd. Neem het gebruik van online (route)informatiediensten en navigatiesystemen.

    Wat betreft ‘connected mobility’ en zelfsturende auto’s staan we nog helemaal aan het begin en is er van een kantelpunt nog geen sprake. Kijk maar eens mee naar een greep uit reacties op een online krantenbericht, waarin een proef met zelfrijdende auto’s op de A2 wordt aangekondigd:

    “Ik vind autorijden juist zo leuk en dan komen de computerfreaks met zelfrijdende auto’s. Zo jammer.”

    “Vreemd dat er zoveel energie gestoken wordt in iets wat niemand wil.”

    “Ik ga in ieder geval dan de weg niet op.“


    Scheurtjes in het psychologische landschap. Onzekerheid, argwaan, verliesaversie. Zoiets kun je maar beter serieus nemen.

    Veiligste route door het spanningsveld

    In de huidige transitiefase zijn spanningen en conflicten tussen degenen die mee willen veranderen (de nieuwe orde) en diegenen die het oude in stand willen houden (de oude orde) onvermijdelijk. Hier volgen vijf tips vanuit de psychologie om met dit spanningsveld om te gaan. Ze vormen geen waterdicht navigatiesysteem naar een zekere eindbestemming, maar wel (digitale) bakens waarmee botsingen vermeden kunnen worden.

    1. Focus op mee- én tegendenkers
    Sites als Wikipedia, YouTube, Spotify en Kieskeurig.nl (ja, ook die) dragen ertoe bij dat er een meer vraaggestuurde samenleving ontstaat. Mensen willen hun zegje kunnen doen en tegelijk is er via hun (online) gedrag veel kennis te vergaren over wat hen bezighoudt en wat hen blij maakt. Succesvolle bedrijven van deze tijd (van Netflix, Google, Amazon tot Starbucks) maken hier volop gebruik van. Focus daarbij niet alleen op ‘the believers’, maar juist ook op de mensen die er dwars voor gaan liggen. Waar zit de pijn bij hen en hoe neem je die weg?

    FotoGerad4.jpeg

    2. Volgen is het nieuwe leiden
    Het huidige consumentengedrag is – mede dankzij de invloed van social media – te vergelijken met ‘zwermen vogels’: het ene moment staat alles in het teken van een bepaald onderwerp, dan slaat de stemming om en schiet de zwerm een andere kant op. Net als in de zwermen is niemand de baas, maar doet iedereen mee. Door te blijven focussen op je eigen topic (in dit geval ‘de ongekende mogelijkheden van de techniek’), verlies je de zwerm uit het oog. Zorg in plaats daarvan liever dat jouw innovaties bij verschillende onderwerpen en interesses aansluiten. Zo kun je mee blijven bewegen met de zwerm. Dat betekent dat het de kunst is om volgend te zijn in plaats van proberen leidend te zijn.

    3.  Pas op voor het te volle bord
    Bij te grote stappen en ingewikkelde processen haken velen af. Op het moment dat de ‘late majority’ het niet kan bijbenen ontstaat onrust en weerstand. Als het bord te vol is, vergaat je de eetlust zogezegd. Werk in stapjes en beloon mensen als ze weer een stapje met je mee hebben gezet. Focus niet op het doel, maar op de richting van de beweging.

    4. Ga de dialoog aan over het waarom
    Mensen willen vaak wel veranderen, maar willen niet veranderd worden. Een open discussie over het waarom in combinatie met actieve hoor en wederhoor is iets wat binnen de huidige, stormachtige mobiliteitsontwikkelingen veel te weinig gebeurt.

    5. Maak gebruik van onze ‘instincten’
    Een grote groep van de huidige automobilisten wil (nog) niet mee veranderen (zie bovenstaande reacties op zelfrijdende auto). Ga bij hen niet de strijd aan, maar maak gebruik van onbewuste drijfveren, zoals ons verzamelinstinct (spaaracties), competitiedrang (challenges, games), kuddeinstinct (zien doet volgen), machtsinstinct (onze gevoeligheid voor status), het korte-termijninstinct (richt je op het hier en nu), et cetera. Hier ligt een schat aan (onbenutte) mogelijkheden.

    Alles overziend biedt deze turbulente tijd volop kansen. Om deze kansen ook te verzilveren raad ik onze technici aan om blijvende samenwerking aan te gaan met de menswetenschappen, maar vooral met de (potentiële) gebruikers zelf. De sleutel van de deur naar verandering zit immers altijd aan de binnenkant.

    -Door Gerard Tertoolen-

    Referenties
    Autovisie, 2016, Vijftig zelfrijdende auto’s gaan snelweg A2 op, Telegraaf, 16 februari.
    Banking Reviews, 2012, De enige constante is verandering, Nijgh Publishing Services B.V, Schiedam.
    Bletz, J., 2015, Het nieuwe verkopen: in 7 stappen sales opnieuw uitvinden, Journalistieke producties, Amsterdam.
    Haak, P. van der, 2015, 6 tips om succesvol te veranderen, P&A Talentontwikkeling.
    Rotmans, J., 2014, Verandering van Tijdperk, Nederland kantelt, Aeneas, Boxtel.
    Tertoolen, G., Vries, J. de, 2015, Aandacht voor de concurrentie, maar een obsessie voor je klanten, Verkeerskunde, 2.

     *ITS staat voor intelligente transportsystemen, een verzamelbegrip voor informatie- en communicatietechnologieën in voertuigen en infrastructuur die de taken van de bestuurder gaan aanvullen en overnemen. C-ITS staat specifiek voor de coöperatieve variant daarvan: communicatie tussen voertuigen onderling en tussen voertuigen en ‘de weg.’


    Dit bericht is eerder verschenen op De Verkeerspsycholoog.
    Gerard Tertoolen is zelfstandig Verkeerspsycholoog en is verbonden aan XTNT.

     
     

Reacties

Gerard Tertoolen
Beste Ivan, dank voor je uitgebreide reactie. Voor een deel kan ik met je mee gaan; zeker waar het je kanttekeningen bij de zelfrijdende auto betreft. Maar welk volledig nieuw systeem je voor ogen hebt, ontgaat mij nog grotendeels. Bovendien denk ik dat je de auto niet zo makkelijk kunt wegdenken of -halen uit de huidige maatschappij. Zie voor zowel de punten waarop ik het met je eens ben, als de punten waarop ik je (nog) niet kan volgen, deze eerdere blog: http://deverkeerspsycholoog.nl/de-zelfrijdende-auto-contradictie-in-ons-brein/.

Ik ben trouwens zelf 4 jaar lang verbonden geweest aan een innovatietraject voor (openbaar) vervoer, waarin getracht werd de grenzen fundamenteel te verleggen. Een van de producten daarvan ("Van openbaar vervoer naar openbare vervoering;" dat helaas niet digitaal beschikbaar is) laat mooie schetsen zien van de toekomst, in een geheel andere richting dan zelfsturende auto's. Deze denktank legde echter ook bloot dat grote transities vanuit de huidige structuur heel langzaam verlopen en dat er veel krachten zijn die het oude (kost wat het kost) in stand houden.

GT
9-3-2016 12:14:03

Ivan
Zelfrijdende auto's! Elektrisch aangedreven wagens! In ons denkbeeld blijft het begrip auto nog steeds hangen. Ik lees steeds maar dat een elektrische wagen zero emissie heeft. Dit is helemaal niet waar. De emissie ontstaat bij het opladen waarbij de opgewekte energie meestal nog komt van fossiele brandstoffen. Want, er is geen voldoende groene energie voorhanden! Niemand waagt er zich aan na te denken of zich af te vragen waar al die energie vandaan moet komen als iedereen elektrisch rijdt. Trouwens groene energie is niet rendabel zonder tussenkomst van de overheid. Onder de vorm van subsidies wordt ons wijsgemaakt dat groene energie de oplossing biedt. Niets is minder waar. Het rendement van een elektrische wagen is praktisch nihil omdat deze veel te zwaar is en omdat deze ook veel te snel rijdt wat resulteert in teveel wrijving en teveel luchtweerstand. Een zelfrijdende auto maken is dan ook helemaal geen oplossing. Trouwens met al deze snufjes zal deze nog meer wegen en wordt deze nog minder rendabel. Als de auto volledig gestuurd wordt, krijgt men trouwens een sliert auto's die gewoon achter elkaar rijden, niet meer kunnen voorbijsteken tenzij het systeem het toelaat, auto's dezelfde snelheid aanhouden en nog meer van dit. Dit doet mij dan onmiddellijk denken aan een trein. We moeten absoluut af van het denkbeeld dat individuele auto's zullen blijven bestaan. Daarin al onze energie steken is een verloren zaak en zorgt alleen voor een tijdelijke overgang naar een totaal nieuw systeem van mobiliteit. Ondertussen zullen enkele firma's hieraan volop geld verdienen geholpen door de overheid die subsidies en voordelen toekent aan iedereen die mee instapt in dit verhaal. Een nieuw systeem die al deze nadelen van tafel veegt bestaat technisch al, maar wordt helemaal niet toegepast, laat staan gepromoot. Een systeem dat ervoor zorgt dat iedereen zich op elk ogenblik van de dag en de nacht kan verplaatsen, een systeem dat zich aanpast aan de wensen van de klant en niet omgekeerd (zoals treinen met een vast uurschema), een systeem dat elektrisch kan aangedreven worden omdat het licht is, een systeem dat ook toelaat dat het individu een eigen vervoermiddel kan kopen (iedereen wil een eigen auto), een systeem dat op jou wacht en niet omgekeerd. Om dergelijk systeem uit te bouwen zijn geen onteigeningen nodig en is de bestaande infrastructuur meer dan voldoende. De ruimte die nu ingenomen wordt door auto's komt bijna volledig vrij. Stel je maar eens voor dat je op de autostrades kunt fietsen! Een oproep dan ook naar al deze gepassioneerde verdedigers van een nieuwe mobiliteit. Verleg jullie grenzen en verlaat het begrip auto. Laat de fase van elektrisch auto die volledig worden gestuurd aan jou voorbij gaan en denk na over een volledig nieuw systeem van mobiliteit. Trouwens een systeem dat alle auto's stuurt en op een bepaald ogenblik faalt! Wat zijn hiervan de gevolgen? Computers zijn NIET onfeilbaar! Ik mag er gewoonweg niet aan denken hoe catastrofaal zoiets kan zijn.
1-3-2016 14:49:41

© Copyright 2014 CROW