Raalte fietst: hoe een kleine gemeente op een eenvoudige manier reisgedrag beïnvloedt en een fietscultuur creëert 7 dec 2011

    door Friso Metz

    Zonder spectaculaire of dure ingrepen heeft de gemeente Raalte een hoog fietsgebruik gerealiseerd. Raalte laat zien dat gedragsbeïnvloeding niet iets exclusiefs is. Dit blog vat de aanpak van Raalte samen.

     

    Fietsbeleid in Raalte: infrastructuur & communicatie

    In 1989 stelt de gemeente Raalte (36.000 inwoners, kern Raalte: 20.000) een verkeerscirculatieplan op. Uitgangspunt is het afremmen van de groei van het autoverkeer, door voor verplaatsingen binnen Raalte te kiezen voor de fiets als belangrijkste vervoermiddel. Daarvoor moet er onder meer een netwerk van veilige en snelle fietsroutes komen. De fiets moet overal voorrang krijgen en autoroutes worden geknipt, zodat automobilisten moeten omrijden.

    Rond 1993 ontstaat er steun voor het idee om in samenhang met de infrastructurele maatregelen een communicatietraject te starten. De communicatiestrategie krijgt een plek in het bijgestelde verkeerscirculatieplan. De fietscampagne wordt een voorbeeldproject binnen het provinciale project Duurzaam Veilig in Overijsselse gemeenten. De campagne formuleert doelstellingen om het fietsgebruik voor verplaatsingen binnen Raalte te laten groeien en om de veiligheid van alle vervoerswijzen te verbeteren. Het plan bevat naast deze gedragsdoelstellingen drie communicatiedoelstellingen:
    • draagvlak creëren voor maatregelen;
    • positieve houding tegenover de fiets bevorderen;
    • nieuwe sociale norm stellen: veilig verkeersgedrag wordt de norm.
    De campagne start in 1994. In 1995 levert de gemeente de eerste twee hoofdfietsroutes op.

    Campagne-activiteiten

    Onder de noemer “Raalte fietst” vinden drie jaar lang activiteiten plaats met een heel lokaal karakter. Ze zijn te verdelen in drie groepen.

    1. Algemene publieksactiviteiten gericht op alle inwoners
    • bekendheid geven aan de uitvoering van het verkeerscirculatieplan; 
    • aandacht geven aan fietsstimulering en hoe iedereen hieraan kan bijdragen.
    Deze activiteiten vormen in feite het startschot van activiteiten richting inwoners en vesteigen aandacht op de campagne en de boodschap. Later verschuift het accent naar het vasthouden van de aandacht en het communiceren over de voortgang en de resultaten. De communicatie verandert dus van ‘agenda-setting’ en promotie naar het geven van feedback. Feedback geven is een van de sterkste manieren om mensen te motiveren een gedragsverandering door te zetten.

    2. Activiteiten voor specifieke doelgroepen en voor ‘intermediairen’
    • Gezinnen kunnen een maand lang gratis een fietsaanhanger proberen. Zo kunnen ze zelf ervaren hoe je makkelijker kinderen meeneemt op de fiets.
    • De gemeente organiseert een fietsbehendigheidswedstrijd voor kinderen, samen met het Comité Kinderolympiade, een plaatselijke organisatie die kinderactiviteiten organiseert.
    • De gemeente ontwikkelt een programma voor vrouwenorganisaties met thema-avonden over verkeersmaatregelen.
    Het vergt tijd om een specifieke doelgroep te leren kennen, in te spelen op hun wensen en in te spelen op hun reacties op de campagne. Daarom richt de communicatie zich op maximaal één doelgroep per jaar.

    3. Activiteiten gekoppeld aan nieuwe fietsvoorzieningen
    • Een wedstrijd tussen de auto en de fiets bij de opening van een nieuwe fietsroute. De verkeerswethouder gaat met de fiets en een raadslid met de auto. De fiets wint glansrijk.
    • Opening van een nieuwe fietsroute tijdens de intocht van Sinterklaas.
    Intocht Sinterklaas
           Intocht Sinterklaas


    De activiteiten onder 2 en 3 zijn gericht op de daadwerkelijke gedragsverandering bij de bewoners.

    Organisatie

    Voor de organisatie van de campagne wordt een projectgroep opgericht. Hierin hebben zitting: gemeente, provincie, Rijkswaterstaat, Natuur en Milieu Overijssel en het Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Overijssel. De provincie en Rijkswaterstaat dragen financieel bij. In 1995 dragen de laatste twee organisaties hun taken over aan de gemeente. 

    Een werkgroep voert de activiteiten uit en betrekt waar mogelijk en zinvol lokale verenigingen en groeperingen zoals kerken, sportverenigingen en vrouwenorganisaties. In de werkgroep hebben zitting: gemeente (afdelingen milieu en openbare werken), IVN Raalte, VVN Raalte, vrijwilligers uit Raalte-Noord en enkele vertegenwoordigers uit de bevolking. 

    De werkgroep stelt het eerder genoemde communicatieplan op. Daarin vormen de diverse fasen van bewustwording naar daadwerkelijke gedragsverandering de leidraad. Het plan vertaalt de doelen naar concrete activiteiten, benoemt per maatregel de samenwerkingspartners en de benodigde campagnematerialen. Alle activiteiten vinden plaats onder de slogan “Raalte fietst” (meer over branding).

    De activiteiten voor de doelgroepen sluiten zoveel mogelijk aan bij bestaande structuren en bij de beleving van de doelgroepen. De communicatie gebeurt via de lokale krant en de radio, de bibliotheek, de zaterdagactiviteiten van het VVV en bij lokale festiviteiten. Bij het bereiken van de doelgroepen spelen lokale verenigingen en organisaties een cruciale rol. Door het gesprek aan te gaan duidelijk wat mensen belangrijk vinden, waar ze baat bij hebben en hoe je ze kunt bereiken (zie ook het artikel over sociale marketing).

    De toon van de campagne is positief. De nadruk ligt op het stimuleren van de fiets en niet op het belang om de auto vaker te laten staan.
     
    Fietsbehendigheidswedstrijd
           Fietsbehendigheidswedstrijd

    Resultaten

    De volgende resultaten zijn bereikt met de verbetering van de fietsinfrastructuur en de campagne:
    • 10-25 % van de inwoners kiest vaker voor de fiets, ook voor ritten waarvoor ze de auto zouden kunnen pakken. Dat blijkt uit een meting vlak na de campagne. De echte effecten zijn op lange termijn zichtbaar. Dat is lastig aan te tonen, maar cijfers van het Fietsberaad laten zien dat Raalte goed scoort.
    • De campagne heeft bewoners beter geïnformeerd over maatregelen en de achterliggende redenen. Dat zorgde voor begrip en voor acceptatie van de maatregelen uit het verkeerscirculatieplan. Bewoners gingen zelfs vragen om fietsroutes in hun wijk, nadat ze zagen dat de aanpak in andere wijken goed werkte.
    • De communicatie bij de opening van nieuwe voorzieningen blijkt effectief.
    • De fietsbehendigheidswedstrijd trekt veel aandacht, juist omdat deze op kinderen gericht was.
    • Er is veel waardering voor het feit dat de gemeente naar buiten treedt en vertelt waar ze mee bezig is, waarom ze bepaalde keuzes maakt, terwijl er een luisterend oor is voor de inbreng van mensen. Dit heeft gezorgd voor minder weerstand, wat overigens niet inhoudt dat er geen kritiek was: door de hoge betrokkenheid van de bevolking zijn er kritische geluiden. De “kwaliteit van de inspraak” is echter hoger dan gebruikelijk.
    • Bewoners staan meer open voor verdergaande fietsmaatregelen dan in het begin.

    Evaluatie van de samenwerking

    • Het voorbeeldproject hielp om de samenwerking tussen afdelingen en met externe partijen op te starten. Dat laatste hielp om de campagne en de maatregelen op de doelgroepen af te stemmen.
    • Door de lokale bevolking te betrekken bij de campagne, werd duidelijk wat hun behoeften was. Daardoor was het makkelijker om de doelgroepen te bereiken. 
    • De campagne hield niet star vast aan één doel of argument. Sommige partners deden mee vanwege het veiligheidsargument (bijv. VVN en vrouwenorganisaties), andere juist vanwege het milieu. Bij de doelgroep van moeders concentreerde de communicatie zich op gezondheid en ‘de kinderen leren fietsen’.
    • De boodschap kwam beter over wanneer die werd gebracht door iemand uit de groep zelf (bijvoorbeeld een middenstander of de voorzitter van een sportclub). Dat komt overeen met de ‘principes’ van sympathie en autoriteit). 

    Cultuurverandering

    Anno nu staat het fietsbeleid in Raalte recht overeind. Het Gemeentelijk Verkeers- en VervoerPlan uit 2004 borduurt voort op de sterke positie van de fiets. De gekozen uitgangspunten, zoals de voorrang voor de fiets, blijven overeind en missing links in het fietsnetwerk worden aangepakt. In de hele kern Raalte is de maximumsnelheid verlaagd naar 30 km/u. In het centrum is betaald parkeren ingevoerd.

    Het fietsaandeel van Raalte is hoog en het is “normaal” geworden voor Raaltenaren om de fiets te pakken. Oude gewoontes hebben plaatsgemaakt voor nieuwe. Een vervolg op de campagne was dan ook niet nodig. Wel krijgen nieuwe bewoners een folder met uitleg over de fietsstructuur. En krijgt de fiets expliciete aandacht in de verkeerseducatie.

    Op het gemeentehuis is ook een fietscultuur ontstaan. Beleidskeuzes vallen daarom meestal gunstig uit voor de fiets. 

    Lessen uit Raalte

    Raalte laat zien dat gedragsbeïnvloeding meer is dan communicatie. De gemeente heeft nadrukkelijk gekozen voor de fiets als vervoermiddel voor lokale verplaatsingen. De fietsroutes die voorrang hebben op de auto, zorgen voor comfort, veiligheid, gemak en snelheid. Daarmee laat Raalte duidelijk merken wat het ‘gewenste gedrag’ is: het is handiger geworden om de fiets te pakken. De communicatie heeft geholpen om bewoners te betrekken bij het nieuwe beleid, ze daar aan te laten wennen en uiteindelijk om hun eigen gedrag blijvend aan te passen. 

    De insteek via lokale verenigingen is effectief: dit zorgt ervoor dat mensen erover gaan praten en zich door elkaar laten beïnvloeden. Een uurtje puzzelen in de gemeentegids levert aardig wat inzicht op in het plaatselijke verenigingsleven.

    Effectieve gedragsbeïnvloeding betreft dus een combinatie van concrete voorzieningen en sterke en frisse communicatie. Zowel de (fiets)infrastructuur als de communicatie maken duidelijk wat de gemeente verwacht van haar inwoners en maken nieuw gedrag aantrekkelijk. Beiden versterken elkaar.
     
    In veel gemeenten ligt de nadruk op de infrastructurele kant van het fietsbeleid. Meer aandacht aan communicatie helpt om mensen de gewenste keuzes te laten maken. Communicatie is veel goedkoper dan infrastructurele maatregelen en is niet per se ingewikkeld. Wie denkt dat gedragsverandering moeilijk en duur is, kan dus veel van Raalte leren. Het is vooral een kwestie van durf, een lange adem en andere accenten in het beleid.

    Van belang is ook dat fietsen een vanzelfsprekendheid wordt. Dat kost tijd. En niet alleen bij de bevolking. Het gedachtegoed moet ook doorsijpelen binnen alle afdelingen en binnen het bestuur. In een kleine gemeente is het van belang dat ook bestuurders zich conformeren en ‘vanzelfsprekend’ met de fiets gaan.

    De belangrijkste succesfactoren in Raalte op een rij

    • heldere beleidskeuze;
    • enthousiaste groep mensen die de kar een lange tijd trekt;
    • infrastructurele maatregelen die (veilig) fietsgebruik bevorderen;
    • campagne die de keuzes uitlegt en mensen helpt bij het veranderen van hun reispatroon;
    • samenwerking binnen de gemeentelijke organisatie;
    • samenwerking met lokale organisaties en zwaartepunt op sociale verbanden;
    • ontstaan van een fietscultuur in het gemeentelijke apparaat.

    Bronnen:
    AgentschapNL, Onderzoek fietsnetwerken kleine en middel-kleine kernen, 2010
    Raalte fietst: communicatie over milieu en veiligheid in lokaal verkeersbeleid, 1997

    Met dank aan Miranda Thüsh van ThuisraadRO en Matthijs Koops van de gemeente Raalte. De zwart-witafbeeldingen zijn overgenomen uit de publicatie "Raalte fietst". 

     

    Links:
    Friso Metz werkt bij het Kennisplatform Verkeer en Vervoer en deelt kennis over mobiliteitsmanagement en het beïnvloeden van reisgedrag.

Reacties

Er zijn nog geen reacties op dit bericht

© Copyright 2014 CROW