3. Luchtkwaliteit

Luchtvervuiling schaadt de gezondheid, maar hoe erg is het? Lees hier alles ter introductie op luchtvervuiling en over doelen, wetten en normen in Nederland.

Door de klimaatverandering worden de zomers droger en komt er meer fijn stof in de lucht. Dat is slecht nieuws, want als de lucht die wij inademen schoon zou zijn, zouden we gemiddeld 1 jaar langer leven.
He
European Environment Agency schat dat bijna 11.000 mensen vroegtijdig overlijden in Nederland als gevolg van luchtvervuiling. Dit gezondheidsverlies is vooral te wijten aan langdurige blootstelling aan fijnstof in de lucht. Naast langdurige blootstelling, leidt ook kortdurende blootstelling aan hoge piekniveaus van fijnstof tot vroegtijdige sterfte. In het algemeen leidt luchtverontreiniging tot luchtwegklachten, zoals een verminderde longfunctie, chronische bronchitis en astma.

De afgelopen jaren is de lucht schoner geworden. Nederland voldoet voor een groot deel aan de Europese normen voor fijn stof en voor stikstofdioxide. De daling die tussen 2010 en 2015 is ingezet, stagneerde tussen 2015 en 2017 en steeg licht 2018. In 2019 zette de daling weer voort:

Klik op de grafiek voor weergave in de Duurzaamheidsscore, hier kunt u de gegevens ook (geografisch) anders laten weergeven
 
De prognose  is dat de daling tot 2020 en 2030 wel gaat doorzetten.

Het halen van de normen is echter maar een kant van het verhaal rondom luchtkwaliteit. Belangrijk is wat de effecten van de luchtkwaliteit zijn op de gezondheid. Voor fijnstof is er geen drempelwaarde waaronder geen gezondheidsschade wordt aangericht. Het is daarom belangrijk ook naar de blootstelling te kijken, ook al blijft de emissie onder de Europese normen. Verschillende stoffen in de lucht zijn schadelijk voor de volksgezondheid, zoals koolmonoxide, stikstofdioxide, fijnstof, ozon en vluchtige organische stoffen zoals PAK’s. Van deze stoffen is fijnstof veruit de belangrijkste ‘verdachte’. Fijnstof, afgekort als PM, zijn feitelijk alle deeltjes in de lucht met een diameter kleiner dan 10 micrometer, (µm; 0,01 millimeter). Hieronder vallen PM10, PM2,5 en PM0,1 (ultrafijnstof).

De deeltjes binnen PM10, PM2,5 en PM0,1 verschillen sterk van elkaar. De kleinere deeltjes kunnen dieper in de haarvaten van de longen binnendringen dan de grovere deeltjes. PM10  bevat onder andere zeezout en zanddeeltjes maar bijvoorbeeld ook roetdeeltjes afkomstig van verbrandingsprocessen.


Doelen, wetten, normen

Luchtkwaliteitsbeleid wordt op verschillende manieren vormgegeven. Aan de ene kant kan de luchtkwaliteit verbeterd worden door eisen te stellen die de uitstoot van luchtvervuilende stoffen beperken (zoals de euronormen voor auto’s). Aan de andere kant kan de luchtkwaliteit verbeterd worden door het hanteren van maximale toegestane concentraties van bepaalde stoffen in de lucht. Beide strategieën versterken elkaar.
 

Europees beleid luchtkwaliteit 

Het vaststellen van normen gebeurt niet voor niets op Europees niveau: luchtkwaliteit stopt niet bij de grens en door eenduidige normen wordt voorkomen dat bedrijven zich in een ander land gaan vestigen. Om de negatieve gezondheidseffecten tegen te gaan zijn op Europees niveau normen opgesteld voor de concentratie van bepaalde emissies in de lucht.

Het Europees beleid onderscheidt verschillende waarden. Naast bijvoorbeeld jaargemiddelden toegestane concentraties zijn er ook dagwaarden, die maar een aantal keer per jaar overschreden mogen worden. Naast grenswaarden die een absolute verplichting aangeven, zijn er ook streefwaarden die voor gemeenten een inspanningsverplichting betekenen. Indien Nederland niet aan de grenswaarden voldoet kan de Europese Commissie Nederland voor het Europese Hof van Justitie dagen. Deze kan Nederland een sanctie opleggen, die kan oplopen tot honderden miljoenen euro’s. Frankrijk is voor het Hof gedaagd en Engeland heeft al een sanctie opgelegd gekregen van 300 miljoen pond.

In onderstaande tabel zijn de jaargemiddelde grenswaarden voor fijn stof en stikstofdioxide gegeven:
 
  Norm Maximum Geldt sinds
PM10   11 juni 2011
Jaargemiddelde 40 (μg/m3)  
Daggemiddelde* 50 (μg/m3)  
NO2   1 juni 2015
Jaargemiddelde 40 (μg/m3)  
Uurgemiddelde** 200 (μg/m3)  
PM2,5    
Jaargemiddelde 2020 20 (μg/m3) 1 januari 2020
*) Het daggemiddelde mag hooguit 35 dagen per jaar worden overschreden. Voor PM10 geldt dat de daggemiddelde grenswaarde belangrijker is dan de jaargemiddelde norm van 40 µg/m3. De daggemiddelde norm komt ongeveer overeen met 32 µg/m3 jaargemiddeld.
**) Het uurgemiddelde mag hooguit 18 keer per kalenderjaar worden overschreden; in Nederland wordt deze norm nooit overschreden.

In dit overzicht op de website van Infomil zijn de Europese normen weergegeven.

PM2.5 is onderdeel van de Richtlijn Luchtkwaliteit in de vorm van een grenswaarde voor 2015, een blootstellingsconcentratieverplichting voor 2015 en een streefwaarde voor vermindering van blootstelling voor 2020. (bron NSL).  Er is in 2018 geen overschrijding van de jaarnorm geconstateerd.

Het PBL heeft een rapport uitgebracht genaamd ‘PM2.5 in the Netherlands’. Hierin wordt geconcludeerd dat wanneer Nederland met de maatregelen weet te voldoen aan de PM10 normen dit waarschijnlijk ook het geval is voor PM2.5.

Stikstofoxide (NOx) is een combinatie van stikstofdioxide (NO2) en stikstofmonoxide (NO). NOx ontstaat bij verbrandingsprocessen door oxidatie van stikstof uit de lucht. Een groot deel van de NOx komt in de vorm van NO vrij, dat in de atmosfeer deels wordt omgezet in NO2. Een deel van het NOx wordt rechtstreeks als NO2 uitgestoten. De luchtkwaliteitsnorm voor NO2 is op 40 μg/m3 gesteld, maar ook onder deze norm treden negatieve gezondheidseffecten op. (RIVM/RIVM 2008).

De uitstoot door verkeer wordt meestal uitgedrukt in de hoeveelheid NOx en ook de Europese Richtlijn ‘Schone Voertuigen’ richt zich op NOx. De Europese Richtlijn Luchtkwaliteit richt zich echter op NO2. Daarom wordt de NO2 concentratie ook gemonitord. Door katalysatoren en schonere motoren is de concentratie NOx de laatste jaren afgenomen.
 

Wereldgezondheidsorganisatie WHO

De huidige Europese normen voor luchtkwaliteit zijn minder streng dan de door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aanbevolen normen die bedoeld zijn om de gezondheidseffecten van luchtverontreinigende stoffen te minimaliseren. Voor PM2.5 is de maximaal toegestane concentratie vanaf 2020 20 μg/m (zie ook het schema hierboven), wat 2 keer hoger ligt dan wat de WHO voor deze verontreinigende stof aangeeft. Ter vergelijking: de Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA, het federale agentschap van de Verenigde Staten dat belast is met de bescherming van de volksgezondheid en de bescherming van het milieu) deed een voorstel om de jaarlijkse limiet van 15 μg/m3 te verlagen tot 12 μg/mvoor PM2.5.


Schone Lucht Akkoord (SLA)

Sinds januari 2020 ondertekenden meer dan 100 overheden het Schone Lucht Akkoord (SLA). Hiermee geven ze aan dat ze zich actief willen inzetten om de luchtkwaliteit in Nederland te verbeteren. Het streven is om binnen 10 jaar de normen van de WHO gehaald te hebben. Deze normen zijn, zoals hierboven al vermeld staat, strenger dan de huidige normering.

Het doel van het SLA is de gezondheidsschade door luchtvervuiling in 2030 te verminderen. Voor de delen in Nederland waar de lucht het meest vervuild is, komen er extra maatregelen. Dan gaat het om de gebieden rond de grote steden en in de buurt van intensieve veehouderijen. Daarnaast komen er aanvullende maatregelen voor de (weg)verkeer, landbouw, scheepvaart, industrie en huishouden. De gezondheidsschade door luchtverontreiniging moet in 2030 zijn gehalveerd. Een voorbeeld hiervan is dat bouwers voortaan alleen nog overheidsopdrachten krijgen als ze werken met schonere machines, zoals aggregaten en veegmachines. Die draaien nu vaak nog op diesel, en zijn volgens het kabinet verantwoordelijk voor zo'n tien procent van de gezondheidsschade door vieze lucht.

De ambitie is om toe te werken naar substantiële reductie van de gezondheidsschade door luchtverontreiniging in 2030. Gemeenten die het SLA nog niet hebben ondertekend kunnen dat in de loop van 2020 nog doen, interesse tonen en meer informatie opvragen kan via de website van Infomil. De hoofdlijnen voor het akkoord zijn hier te vinden.


PAS

Sinds 2015 werkte de overheid met het Programma Aanpak Stikstof (PAS) aan minder stikstof in de natuur. Bij aanleg over verbreding van een weg waardoor mogelijk stikstof terecht komt in een Natura 2000-gebied (beschermd natuurgebied), kon een natuurvergunning aangevraagd worden via het PAS. De Raad van State oordeelde echter dat het PAS niet meer gebruikt mag worden als basis voor toestemmingverlening. Momenteel werkt het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit samen met IenW, BZK, EZK, Defensie, Unie van Waterschappen (UvW), de provincies en de VNG aan een nieuw perspectief voor het wegvallen van het Programma Aanpak Stikstof. Zie verder ook de website van BIJ12 en de themapagina van de Rijksoverheid.
 

Het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) 

Om het halen van de normen aannemelijk te maken is het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) opgesteld. Het NSL is van kracht sinds 1 augustus 2009 en liep tot 1 januari 2017. Het NSL is echter verlengd tot de Omgevingswet ingaat. In dit programma werken het Rijk, provincies en gemeenten samen om de overschrijdingen van de Europese luchtkwaliteitsnormen tegen te gaan. Het NSL bevat alle ruimtelijke plannen, zoals de aanleg van nieuwe wegen, waardoor de luchtkwaliteit juist verslechtert. Hiermee wordt ruimtelijke ordening gekoppeld aan luchtkwaliteit. Dit kan er voor zorgen dat bepaalde bouwprojecten niet langer door kunnen gaan, omdat de maatregelen op het gebied van luchtkwaliteit te weinig effect blijken te hebben. Zie voor meer informatie de website van de Rijksoverheid en de website rond de monitoring van het NSL. Meer informatie over de ontwikkeling in uw gemeente/regio/provincie en de vergelijking met anderen vind u via de paragraaf 'Luchtkwaliteit in Nederland'.

Om de luchtkwaliteit te toetsen aan de Europese normen, berekent het RIVM de lokale luchtvervuiling. Bij deze berekening wordt de emissie van voertuigen opgeteld bij de achtergrondconcentratie die ook door industrie en intensieve veeteelt wordt beïnvloed. 

Regionaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (RSL) 
Voor de regio’s waar sprake is van overschrijding van de normen, zogenaamde NSL-gemeentes, zijn Regionale Samenwerkingsprogramma’s Luchtkwaliteit opgesteld. In deze RSL’s staat de regionale aanpak beschreven om de knelpunten in de regio op te lossen.


De NEC-richtlijn
De  richtlijn inzake nationale emissieplafonds (NEC-richtlijn) trad op 31 december 2016 in werking. De NEC-richtlijn bepaalt voor elk land de jaarlijkse maximale emissieplafonds voor de vijf voornaamste verontreinigende stoffen: fijnstof (PM2,5), zwaveldioxide, stikstofoxiden en vluchtige organische stoffen (met uitzondering van methaan en ammoniak). De emissiereductieverbintenissen voor 2020 zijn dezelfde als die welke de lidstaten reeds internationaal zijn overeengekomen bij de herziening van het Protocol van Göteborg in 2012. De verbintenissen voor 2030 vergen aanzienlijk verdergaande reducties. Deze zullen ertoe bijdragen dat de grensoverschrijdende verontreiniging en de achtergrondconcentraties in heel Europa met ca. 50% verminderen in 2030 ten opzichte van 2016.

In december 2013 werd The Clean Air Policy Package aangenomen door de Europese Commissie. Het is de bedoeling dat:
  • De bestaande wetgeving inzake luchtkwaliteit uiterlijk in 2020 volledig wordt nageleefd; 
  • De uitstoot tegen 2030 nog aanzienlijk daalt, wat de weg effent voor het verwezenlijken van de langetermijndoelstelling van schone en veilige lucht overal. 
Daarom wordt een herziene richtlijn voorgesteld om de uitstoot van de belangrijkste luchtvervuilende stoffen te beperken, met nieuwe plafonds voor 2020 en 2030. De voordelen van de reducties voor 2030 wegen ruimschoots op tegen de nalevingskosten:
 
'..wanneer de verminderde kosten van een slechte gezondheid mee in rekening worden gebracht, bedragen de nettovoordelen van het beleid volgens de meest conservatieve schatting ongeveer 40 miljard euro per jaar'.

Duurzame mobiliteit
Submenu openen

Beleid in de gemeente

Scroll naar boven